Τραπεζικός Τραπεζικός
Η φράση του Ιμμάνουελ Καντ (1724 – 1805), «Από το στρεβλό υλικό της ανθρωπότητας τίποτα ίσιο δεν φτιάχτηκε ποτέ», δεν είναι απλώς φιλοσοφική παρατήρηση, είναι μια σκληρή, αλλά διορατική αλήθεια που συνεχίζει να καθρεφτίζεται σε κάθε εποχή της ιστορίας. Και στην εποχή μας, περισσότερο από ποτέ, αυτό το «στρεβλό υλικό» μοιάζει να έχει πάρει μορφή στις διαλυμένες παγκόσμιες ισορροπίες, στους πολέμους, στις ανισότητες και στη διαρκή υπονόμευση της ειρήνης, της αλήθειας και της δικαιοσύνης.
Η σημερινή γεωπολιτική σκηνή χαρακτηρίζεται από αστάθεια και πολυπολικότητα. Το τέλος του Ψυχρού Πολέμου δεν έφερε την «παγκόσμια ειρήνη» που αρκετοί δυτικοί αναλυτές είχαν προβλέψει. Αντιθέτως, η κατάρρευση των παλαιών ισορροπιών άνοιξε τον δρόμο για νέα ρήγματα. Η Ρωσία του Πούτιν διεκδικεί ρόλο αυτοκρατορικό, εργαλειοποιώντας τη στρατιωτική ισχύ και τον ενεργειακό εκβιασμό. Η Κίνα επεκτείνεται σιωπηρά, οικονομικά και τεχνολογικά, προσφέροντας ένα εναλλακτικό αυταρχικό μοντέλο εξουσίας. Οι ΗΠΑ δείχνουν διχασμένες, εσωτερικά και εξωτερικά, παλεύοντας να διατηρήσουν έναν ρόλο παγκόσμιου ηγεμόνα που δεν μπορούν πλέον να υποστηρίξουν όπως άλλοτε. Και η Ευρώπη, διστακτική, βυθίζεται σε εσωτερικές αβεβαιότητες, ελπίζοντας ακόμη σε μια ενότητα που δοκιμάζεται διαρκώς.
Οι πόλεμοι της εποχής μας
Ο πόλεμος στην Ουκρανία αποκάλυψε τη γύμνια του διεθνούς συστήματος. Ένας πόλεμος παλαιού τύπου –με τανκς, πυραύλους και γενοκτονίες– ξέσπασε στην καρδιά της Ευρώπης τον 21ο αιώνα. Η Δύση, αν και σύσσωμη στην καταδίκη της ρωσικής επιθετικότητας, παραμένει διχασμένη ως προς το πώς πρέπει να δράσει. Το Διεθνές Δίκαιο υποχωρεί μπροστά στη δύναμη των όπλων. Κράτη-μέλη του ΟΗΕ παρακολουθούν σιωπηλά, μερικά και με υπόγεια συμπάθεια προς τον επιτιθέμενο. Ο θεσμικός πυλώνας της διεθνούς νομιμότητας δείχνει ανίσχυρος μπροστά στον αυταρχισμό και τη γεωπολιτική σκοπιμότητα.
Στην ίδια περίοδο, η σύγκρουση Ισραήλ–Χαμάς και η ανθρωπιστική καταστροφή στη Γάζα υπενθυμίζουν πως η ανθρώπινη ζωή έχει διαφορετική αξία, ανάλογα με τον χάρτη. Εκατοντάδες χιλιάδες άμαχοι χάνουν τη ζωή τους ή γίνονται πρόσφυγες, ενώ η διεθνής κοινότητα είτε αδιαφορεί είτε παίζει πολιτικά παιχνίδια σε βάρος των πιο ευάλωτων. Το στρεβλό υλικό του ανθρώπου εδώ αποκαλύπτεται με τη μορφή επιλεκτικής ηθικής, ιδιοτελούς ανθρωπισμού και μιας τάσης να εργαλειοποιείται κάθε ανθρώπινη τραγωδία.
Η πανδημία, η τεχνητή νοημοσύνη και οι νέες ανισότητες
Η πανδημία του COVID-19 ανέδειξε νέες και παλιές ανισότητες. Ενώ οι πλούσιες χώρες εξασφάλισαν εμβόλια και προνόμια, οι φτωχές χώρες έμειναν να παλεύουν με τα ψίχουλα. Το ίδιο πρότυπο συνεχίζεται και στην τεχνολογική επανάσταση: Η Τεχνητή Νοημοσύνη υπόσχεται πρόοδο, αλλά απειλεί ταυτόχρονα με μαζική ανεργία, παραπληροφόρηση και κοινωνική αποσάθρωση, ειδικά στις χώρες και στις τάξεις που δεν έχουν την πολυτέλεια να την «καταναλώσουν».
Ο κόσμος κινείται με ρυθμούς που υπερβαίνουν τις ηθικές και πολιτικές άμυνες των κοινωνιών. Και μέσα σ’ αυτήν την ταχύτητα, το «στρεβλό» που επισημαίνει ο Καντ γίνεται όχι απλώς ανθρώπινο ελάττωμα, αλλά και πολιτική πρακτική. Το ψέμα, η δημαγωγία, ο φόβος και η κατασκευή εχθρών χρησιμοποιούνται συστηματικά από ηγέτες σε Ανατολή και Δύση. Το τίποτα ίσιο δεν μπορεί να φτιαχτεί, γιατί δεν υπάρχει η βούληση να φτιαχτεί – και δεν υπάρχει η παιδεία για να το στηρίξει.
Η αλήθεια ως απώλεια
Ζούμε σε μια εποχή που η αλήθεια είναι σχετική. Τα fake news, η επιλεκτική μνήμη, οι θεωρίες συνωμοσίας δεν είναι περιθωριακά φαινόμενα – είναι ο πυρήνας της πολιτικής και κοινωνικής ζωής. Η ίδια η έννοια της «αντικειμενικότητας» καταρρέει υπό το βάρος της υπεροπληροφόρησης και της τεχνητής διαστρέβλωσης. Σ’ αυτό το τοπίο, το στρεβλό υλικό του ανθρώπου δεν είναι απλώς εμπόδιο για κάτι δίκαιο· είναι η νέα «κανονικότητα».
Η αλήθεια, η επιστήμη, η τεκμηρίωση, υποχωρούν μπροστά στο συναίσθημα, το ένστικτο, την πόλωση. Ακόμη και η δημοκρατία απειλείται από την ίδια τη βούληση των πολιτών, όταν αυτή παραμορφώνεται από φόβο και παραπλάνηση.
Υπάρχει ελπίδα;
Ο Καντ, παρά την απαισιόδοξη παρατήρησή του, δεν ήταν μηδενιστής. Πίστευε στη δυνατότητα της ηθικής προόδου μέσω της Λογικής και της Παιδείας. Πίστευε ότι, ακόμη κι αν τίποτα απολύτως ίσιο δεν μπορεί να φτιαχτεί από το ανθρώπινο υλικό, αυτό δεν σημαίνει ότι δεν αξίζει να προσπαθούμε. Η πρόοδος είναι ασύμμετρη, αργή, γεμάτη αντιφάσεις – αλλά είναι εφικτή.
Και πράγματι, στον σημερινό κόσμο δεν λείπουν οι εστίες ελπίδας: διεθνή κινήματα αλληλεγγύης, νέες γενιές με αυξημένη οικολογική και κοινωνική συνείδηση, πολίτες που διεκδικούν αξιοπρέπεια, γυναίκες που σπάνε ανδροκρατούμενα καθεστώτα, κοινωνίες που αντιστέκονται στον αυταρχισμό. Όλα αυτά, όσο μικρά κι αν φαίνονται, είναι το τίμημα – και το κέρδος – της ανθρώπινης αδυναμίας: Δεν μπορούμε να φτιάξουμε τίποτα τέλεια, αλλά μπορούμε να δημιουργούμε το καλύτερο που επιτρέπει το υλικό μας.
Συμπέρασμα
Η ρήση του Καντ παραμένει τραγικά επίκαιρη. Ο σημερινός κόσμος είναι γεμάτος ρωγμές, αδικίες, τυφλά συμφέροντα και διαρκείς συγκρούσεις. Όμως το «στρεβλό υλικό» δεν είναι αιτία παραίτησης. Είναι σημείο εκκίνησης για αντίσταση, γνώση και δράση. Αν δεν μπορούμε να φτιάξουμε το τέλειο, ας φτιάξουμε το ανθρώπινο· κι αν το ανθρώπινο είναι ατελές, ας το κάνουμε δίκαιο, έστω και δύσκολα.
Πηγές
Immanuel Kant – “Idea for a Universal History with a Cosmopolitan Purpose” (1784)
Έργο στο οποίο περιλαμβάνεται η φράση για το «στρεβλό υλικό της ανθρωπότητας». Διατίθεται σε πολλές φιλοσοφικές ανθολογίες και ελεύθερα στο διαδίκτυο.
UN News – Ongoing conflict in Ukraine (2022–2025)
Ανάλυση των εξελίξεων και των ανθρωπιστικών επιπτώσεων του πολέμου στην Ουκρανία.
Human Rights Watch – Israel/Gaza Conflict Reports (2023–2025)
Εκτενείς αναφορές για τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις παραβιάσεις στη Λωρίδα της Γάζας.
The Economist – “The Return of Great Power Politics” (Δημοσίευση 2023)
Πολιτική ανάλυση για τη στροφή του κόσμου σε ένα νέο πολυπολικό σύστημα με ισχυρούς γεωπολιτικούς παίκτες.
World Economic Forum – Global Risks Report (2024)
Έκθεση για τις μεγαλύτερες απειλές στον πλανήτη: γεωπολιτική αστάθεια, τεχνολογία, ανισότητες.
Oxford Internet Institute – Misinformation and Disinformation Studies
Ακαδημαϊκές μελέτες για τον αντίκτυπο των fake news στη δημόσια σφαίρα και στη δημοκρατία.
Yuval Noah Harari – “21 Lessons for the 21st Century” (2018)
Περιέχει κρίσιμες σκέψεις για τη δύναμη της Τεχνητής Νοημοσύνης, τη χειραγώγηση της πληροφορίας και τη νέα μορφή πολιτικής εξουσίας.
Freedom House – Freedom in the World Reports (2024)
Ετήσια αξιολόγηση της δημοκρατίας, των πολιτικών δικαιωμάτων και των ελευθεριών σε όλο τον κόσμο.
European Council on Foreign Relations – Geopolitical Europe Reports
Ανάλυση για τον ρόλο της Ευρωπαϊκής Ένωσης στον νέο γεωπολιτικό κόσμο και την αναζήτηση στρατηγικής αυτονομίας.
OECD – Artificial Intelligence and the Future of Work (2023)
Αναφορά για τις προκλήσεις που φέρνει η τεχνητή νοημοσύνη στον εργασιακό τομέα και στις κοινωνίες.
